घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग मंदिर

कसे पोहोचाल

• विमानाने

  छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद) विमानतळ सुमारे 40 किमी दूर आहे, तिथून प्रमुख भारतीय शहरांसाठी उड्डाणे आहेत.

• रेल्वेने

  छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद) स्टेशन हे सर्वात जवळचे रेल्वे स्थानक आहे. मंदिर शहराच्या वायव्येला सुमारे 30 किमी आहे.

• रस्त्याने

  छत्रपती संभाजीनगरहून वेरूळसाठी राज्य परिवहन बस आणि टॅक्सी धावतात. मुंबई सुमारे 300 किमी दूर आहे.

महत्त्वाचे नियम

• पुरुषांनी गर्भगृहात प्रवेशासाठी उघड्या छातीने जावे लागते, त्यामुळे शर्ट किंवा बनियन काढण्याची तयारी ठेवा.
• मंदिराच्या आवारात आणि आतील सभामंडपात कोणालाही प्रवेश आहे; उघड्या छातीची प्रथा फक्त पुरुषांनी गर्भगृहात जाताना लागू आहे.

भाविक इथे का येतात

घृष्णेश्वर, ज्याला इंग्रजीत Ghrishneshwar असेही लिहितात, हे महाराष्ट्रातील वेरूळ गावातील शिव मंदिर आहे. ते वेरूळ लेण्यांपासून सुमारे 1.5 किमी अंतरावर आहे. हे ज्योतिर्लिंगांपैकी बारावे आणि शेवटचे मानले जाते, आणि त्याला अनेकदा सर्वात लहान म्हटले जाते. पुरुष गर्भगृहात उघड्या छातीने प्रवेश करतात, आणि भाविक शिवलिंगाला स्पर्श करू शकतात.

घृष्णेश्वर हे शिवाचे बारावे ज्योतिर्लिंग आहे. शिव पुराण आणि स्कंद पुराण दोन्हीत त्याचा उल्लेख आहे. ते वेरूळ गावात आहे, वेरूळ लेण्यांपासून थोड्याच अंतरावर.

पुराणातील कथा घुश्मा नावाच्या स्त्रीची आहे. तिची मोठी बहीण सुदेहा हिला मूल नव्हते, म्हणून सुदेहाने आपला पती, ब्राह्मण सुधर्मा याला घुश्माशी विवाह करायला सांगितले. घुश्मा शिवाची निस्सीम भक्त होती. ती रोज मातीपासून 101 शिवलिंगे बनवून त्यांची पूजा करत असे आणि नंतर ती एका तळ्यात ठेवत असे. तिला एक मुलगा झाला, आणि सुदेहाचा मत्सर वाढला. एका रात्री सुदेहाने त्या तरुणाला मारून त्याच तळ्यात फेकले. घुश्माने आपली पूजा थांबवली नाही. ती शिवलिंगे पाण्यात सोडायला गेली, तेव्हा तिचा मुलगा जिवंत तळ्यातून बाहेर चालत आला. शिवाने प्रकट होऊन वर देऊ केला. घुश्माने त्याला आपल्या बहिणीला क्षमा करण्याची आणि तिथेच कायमचे राहण्याची विनंती केली. शिव तिथेच घुश्मेश्वर म्हणून राहिले.

13व्या आणि 14व्या शतकात दिल्ली सल्तनतीने मंदिर उद्ध्वस्त केले. 16व्या शतकात छत्रपती शिवाजी महाराजांचे आजोबा मालोजी भोसले यांनी ते पुन्हा बांधले, आणि 18व्या शतकात इंदूरच्या अहिल्याबाई होळकर यांनी त्याचा जीर्णोद्धार केला. ते लाल ज्वालामुखी दगडाने बांधलेले आहे, त्याला पाच मजली शिखर आणि 24 कोरीव खांबांवर उभा असलेला सभामंडप आहे.

सण-उत्सव

• फेब्रुवारी किंवा मार्चमहाशिवरात्री

  येथील सर्वात मोठा सण, रात्रभर जागरण आणि विशेष पूजा असतात.

• जुलै ते सप्टेंबरश्रावण महिना

  शिवाला समर्पित पवित्र महिना, इथे अतिरिक्त रात्रीची पूजा आणि लांब रांगा असतात.

भेटीसाठी सूचना

• बहुतेक ज्योतिर्लिंगांपेक्षा वेगळे, इथे भाविकांना हाताने शिवलिंगाला स्पर्श करण्याची परवानगी आहे.
• श्रावणी सोमवार आणि महाशिवरात्रीला खूप मोठ्या रांगा लागतात, म्हणून वृद्ध पालकांना सामान्य आठवड्याच्या दिवशी घेऊन जा.
• शिवालय तीर्थ, अहिल्याबाई होळकर यांनी जीर्णोद्धार केलेला पायऱ्यांचा कुंड, मंदिरापासून थोड्याच अंतरावर आहे.
• लेण्या सुमारे 1.5 किमी दूर आहेत, त्यामुळे अनेक पर्यटक एकाच दिवशी दोन्ही पाहण्याचे नियोजन करतात.
• ऑक्टोबर ते मार्च हा भेटीसाठी सर्वात आरामदायक काळ आहे.

लोकांचे प्रश्न